نرگس چوپانی ، کارشناس ارشد علوم تربیتی ، معاون پرورشی ،دبیرستان دخترانه بهدخت، شهر بهارستان

نسل دیجیتال و بحران خاموش کتاب:

وقتی صفحات جای خود را به صفحه‌نمایش‌ها می‌دهند

تصور کنید وارد کلاس درس شوید و به‌جای صدای آشنای ورق زدن کتاب‌ها، تنها صدای کلیک ماوس و لمس صفحه‌نمایش‌ها را بشنوید. این تصویر، واقعیت امروز  برخی از مدارس و مراکز آموزشی ماست. براساس گزارش مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۹، میزان مطالعه کتاب در میان نوجوانان ایرانی طی دهه گذشته کاهش یافته است. نسلی که زمانی با کتاب می‌خوابید و بیدار می‌شد، اکنون در اقیانوس بی‌پایان اینترنت غوطه‌ور شده و کتاب برایش تبدیل به یادگاری از گذشته شده است. در گذشته، نوجوانان ساعت‌ها پشت کتاب می‌نشستند؛ نه از روی اجبار، بلکه از سر علاقه و کنجکاوی. آن‌ها در دنیای داستان‌ها و اطلاعات غوطه‌ور می‌شدند و با شخصیت‌ها و ایده‌ها ارتباط برقرار می‌کردند. اما نوجوانان امروز، اغلب در دقایق اولیه مطالعه احساس خستگی کرده و به سراغ گوشی‌هایشان می‌روند. این تغییر نشان‌دهنده یک تحول بنیادین در ساختار شناختی است. نیکولاس کار (۲۰۱۰) در کتاب «کم‌عمق‌ها» هشدار می‌دهد که اینترنت در حال بازآموزی مغز ما برای تفکر سطحی است. نسل امروز در دنیای محتوای ۱۵ ثانیه‌ای شبکه‌های اجتماعی پرورش یافته است و این موضوع به‌وضوح بر عادت‌های مطالعه آن‌ها تأثیر گذاشته است. در واقع مطالعه عمیق و تمرکز بر متون طولانی، نه تنها به توسعه مهارت‌های تفکر انتقادی کمک می‌کند، بلکه به بهبود حافظه و توانایی تحلیل اطلاعات نیز منجر می‌شود. اما با کاهش میزان مطالعه کتاب، این مهارت‌ها در حال افول هستند.همان طور که مطالعه به بهبود مهارت‌های خواندن، افزایش لذت از مطالعه و تقویت دانش عمومی کمک می‌کند ؛ مصرف بیش از حد محتوای دیجیتال می‌تواند به کاهش توجه و تمرکز منجر شود. نوجوانان به‌طور میانگین تنها ۸ ثانیه به یک محتوای دیجیتال توجه می‌کنند، در حالی که این زمان برای مطالعه کتاب به‌طور قابل توجهی بیشتر است. این تغییر در الگوهای توجه می‌تواند به ناتوانی در درک عمیق‌تر مطالب و تحلیل آن‌ها منجر شود.

برای مقابله با این بحران خاموش کتاب، نیاز است که راهکارهایی مؤثر و عملی ارائه شود. یکی از این راهکارها، ترویج فرهنگ مطالعه در خانواده‌ها و مدارس است. والدین و معلمان باید به نوجوانان نشان دهند که مطالعه می‌تواند یک فعالیت لذت‌بخش باشد. برگزاری مسابقات کتاب‌خوانی، جلسات نقد کتاب و ایجاد کتابخانه‌های دیجیتال می‌تواند به جذابیت مطالعه کمک کند.علاوه بر این، استفاده از فناوری‌های نوین در راستای ترویج مطالعه نیز می‌تواند مؤثر باشد. به عنوان مثال، اپلیکیشن‌های کتاب‌خوانی و کتاب‌های صوتی می‌توانند به نوجوانان کمک کنند تا به راحتی به محتوای کتاب‌ها دسترسی پیدا کنند و تجربه‌ای متفاوت از مطالعه داشته باشند. همچنین، ایجاد محتوای جذاب و تعاملی که به موضوعات مورد علاقه نوجوانان بپردازد، می‌تواند آن‌ها را به مطالعه ترغیب کند.

نسل دیجیتال با چالش‌های زیادی در زمینه مطالعه روبرو است. تغییرات در عادات مطالعه و کاهش تمرکز می‌تواند تأثیرات منفی بر فرآیند یادگیری و توسعه مهارت‌های شناختی داشته باشد. اما با ترویج فرهنگ مطالعه و استفاده از فناوری‌های نوین، می‌توان به این بحران پاسخ داد و نسل آینده را به سمت مطالعه و یادگیری عمیق‌تر هدایت کرد.

منابع

۱. کار، نیکولاس (۱۳۹۰). کم‌عمق‌ها: آنچه اینترنت با مغز ما می‌کند. ترجمه‌ی امیر سپهرام، تهران: نشر نو.
۲. اسمال، گری؛ ورگان، گیگی (۱۳۸۷). مغز آنلاین: چگونه فناوری دیجیتال مغز ما را تغییر می‌دهد. ترجمه‌ی محمدرضا کریمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
۳. وولف، ماریان (۱۳۸۶). مغز خواننده: داستان و علم چگونگی اختراع خواندن توسط انسان. ترجمه‌ی فریده فرهی، تهران: انتشارات روزنه.
۴. محمودی، علیرضا؛ جمالوندی، زهرا؛ گلی، نرگس؛ قیم، فردوس (۱۴۰۴). تأثیر استفاده از فناوری‌های دیجیتال بر تمرکز دانش‌آموزان. اولین همایش بین‌المللی دستاوردهای نوین علمی پژوهشی در آموزش و پرورش و علوم انسانی با رویکرد آسیب‌شناسی تربیتی، دینی و فرهنگی در ایران و جهان، بوشهر. https://civilica.com/doc/2341989